Đăng nhập

You can view this site in English

Quay lại blog

Vận động viên trí nhớ học khác ra sao? Khoa học về trí nhớ, trí tưởng tượng và tư duy

Nghiên cứuTác giả Cho ShinyoungĐọc 14 phút

Vận động viên trí nhớ chọn thông tin cốt lõi từ nội dung đã hiểu, sắp xếp bằng những cấu trúc đã rèn luyện rồi truy hồi khi cần. Những gì có thể dễ dàng nhớ lại trở thành nguyên liệu để ôn tập, mô phỏng và khám phá các mối liên hệ mới.

Một học viên từng đặt ra một câu hỏi thú vị: sau một hoặc hai năm rèn luyện kỹ thuật ghi nhớ, liệu một người có thể nhanh chóng ghi nhớ nội dung ngay trong lúc đọc sách, rồi tiếp tục nghiền ngẫm và sắp xếp lại nội dung ấy trong đầu không?

Câu hỏi ấy chạm đúng một điểm quan trọng. Khi đã quen với kỹ thuật ghi nhớ, ta có thể khép sách rồi dễ dàng gợi lại các khái niệm và dấu hiệu, so sánh chúng, thay đổi mối liên hệ giữa chúng, nghĩ ra ví dụ và mô phỏng trong đầu. Cốt lõi của sự thay đổi nằm ở chỗ ta tổ chức thông tin đã chọn và truy hồi thông tin ấy bài bản, hiệu quả hơn hẳn.

Nói ngắn gọn: cách mã hóa và truy hồi thay đổi

Cả người đọc chưa qua rèn luyện lẫn người thành thạo kỹ thuật ghi nhớ đều chú ý đến văn bản và hiểu ý nghĩa. Lợi thế của vận động viên trí nhớ nằm ở những cấu trúc đã được luyện tập nhuần nhuyễn, sẵn sàng dùng khi gặp thông tin mới. Nhờ đó, họ có thể chọn ý chính rồi gắn các ý đó với hình ảnh, địa điểm và thứ tự, tạo thành đường dẫn để nhớ lại về sau.

Vận động viên trí nhớ biến chữ số, lá bài và từ ngữ thành những hình ảnh quen thuộc, rồi gắn các hình ảnh ấy với một địa điểm hoặc trình tự mà họ biết rõ. Mỗi mẩu thông tin đều đi kèm một đường dẫn để có thể tìm lại.

Trong một nghiên cứu về các vận động viên trí nhớ hàng đầu thế giới, Maguire và cộng sự nhận thấy thành tích vượt trội có liên hệ chặt chẽ với chiến lược học dựa trên không gian. Ưu thế cốt lõi của họ là một hệ thống đã được rèn luyện để nhanh chóng tổ chức và tìm lại thông tin.

Nghiên cứu về vận động viên trí nhớ cho thấy điều gì thực sự thay đổi?

Dresler và cộng sự (2017) so sánh 23 vận động viên trí nhớ hàng đầu với nhóm chưa qua rèn luyện, đồng thời huấn luyện người mới bằng phương pháp loci trong sáu tuần. Sau quá trình này, mô hình kết nối chức năng trong não của người mới trở nên giống với mô hình ở nhóm vận động viên hơn, và sự thay đổi đó có liên hệ với mức cải thiện trí nhớ nhiều tháng sau.

Trong một nghiên cứu liên quan, Wagner và cộng sự (2021) tuyển 51 nam sinh viên đại học và đưa dữ liệu của 50 người vào phân tích. Nhóm loci tập 40 buổi, mỗi buổi 30 phút trong sáu tuần, rồi cải thiện khả năng nhớ lại từ, kể cả sau 24 giờ. Ở lần kiểm tra sau bốn tháng, 45 người mã hóa lại chính danh sách từ đã dùng trong lần kiểm tra đầu. Điều nghiên cứu trực tiếp cho thấy là người tham gia đã dùng lại chiến lược được huấn luyện trong một nhiệm vụ nhớ danh sách từ sau bốn tháng.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2025, tổng hợp kết quả của 3.006 người trưởng thành, ghi nhận phương pháp loci có lợi thế lớn so với việc lặp lại trong khả năng nhớ tức thời theo đúng thứ tự; tuy nhiên, vì nhiều nghiên cứu được đưa vào còn hạn chế về thiết kế, kết quả này nên được hiểu là đặc biệt nổi bật ở những nhiệm vụ yêu cầu nhớ ngay thông tin có thứ tự đã gắn với các địa điểm (Ondřej, 2025).

Nhìn chung, các nghiên cứu này cho thấy việc rèn luyện có thể cải thiện khả năng mã hóa thông tin đã chọn bằng một cấu trúc quen thuộc, rồi truy hồi thông tin một cách ổn định bằng cách lần theo cấu trúc đó. Phần lớn nhiệm vụ nghiên cứu tập trung vào danh sách từ và khả năng nhớ theo thứ tự.

Điều này làm thay đổi cách học như thế nào?

Kết hợp những kết quả trên với nghiên cứu về luyện truy hồi, tự giải thích và kinh nghiệm rèn luyện, tôi sử dụng quy trình thực hành sau:

  1. Lượt đọc đầu — dựng bản đồ: đọc nhanh để nhận ra chủ đề, cấu trúc chương, câu hỏi chính, phần đã biết và phần chưa biết.
  2. Đóng tài liệu và tự nhớ lại: giải thích điều vừa đọc bằng lời của mình, rồi kiểm tra xem mình còn nhớ được bao nhiêu về cấu trúc tổng thể.
  3. Lượt đọc hai — chọn điểm tựa: chọn các khái niệm và từ khóa quan trọng cho kỳ thi, dự án hoặc mục tiêu hiểu sâu.
  4. Cố định bằng kỹ thuật ghi nhớ: gắn những ý đã chọn với hình ảnh, địa điểm, câu chuyện hoặc hệ thống số.
  5. Truy hồi sau một khoảng nghỉ: nhớ lại mà không nhìn tài liệu, sau đó đối chiếu để bổ sung chi tiết và điều chỉnh các mối liên hệ.

Một ưu thế lớn của người thành thạo kỹ thuật ghi nhớ là vẫn giữ được những khái niệm cần thiết sau khi đóng tài liệu và có thể chủ động nhớ lại đúng lúc cần dùng.

Nếu mới làm quen với cách mã hóa bằng không gian, hãy bắt đầu bằng cách xây dựng cung điện ký ức. Nếu cần một hệ thống chuyển các con số thành hình ảnh, hãy đọc tiếp cách ghi nhớ số nhanh.

Vì sao kiến thức được ghi nhớ giúp ta suy nghĩ rộng hơn?

Trí nhớ làm việc chỉ có thể chủ động xử lý một lượng thông tin hạn chế tại một thời điểm. Các nghiên cứu tách dung lượng cốt lõi này khỏi sự hỗ trợ của việc nhẩm lại và gom nhóm ước tính rằng người trưởng thành trẻ tuổi có thể giữ khoảng 3–5 đơn vị thông tin có nghĩa cùng lúc; con số chính xác phụ thuộc vào nhiệm vụ và cách định nghĩa một đơn vị hoặc nhóm thông tin (Cowan, 2010). Người thành thạo sử dụng không gian hạn chế này hiệu quả bằng cách dùng dấu hiệu truy hồi để nhanh chóng kích hoạt kiến thức đã được tổ chức trong trí nhớ dài hạn. Lý thuyết trí nhớ làm việc dài hạn của Ericsson và Kintsch là một cách giải thích kinh điển cho năng lực này.

Ta có thể gọi lại một khái niệm liên quan, nối nó với suy nghĩ hiện tại rồi chuyển sang khái niệm tiếp theo. Những điều dễ nhớ lại cung cấp cho tâm trí một tập hợp ý tưởng để xem xét và kết nối.

Nghiên cứu về học tập đã nhiều lần xác nhận lợi ích của việc chủ động nhớ lại và giải thích điều đã học:

Một quy trình học thiết thực là “ghi nhớ → đóng tài liệu và tự nhớ lại → sắp xếp lại → thay đổi các mối liên hệ → phát hiện cấu trúc mới”. Trí nhớ giữ lại nguyên liệu; truy hồi và tự giải thích giúp ta lấy nguyên liệu ấy ra để sử dụng.

Những thay đổi tôi nhận thấy khi rèn luyện: trình soạn thảo mã trong đầu

Phần này kể lại trải nghiệm cá nhân của tôi trong hơn 10 năm rèn luyện và giảng dạy kỹ thuật ghi nhớ.

Một thay đổi tôi cảm nhận được sau nhiều năm rèn luyện và giảng dạy là khả năng tiếp tục mô phỏng từng bước trong đầu ngay cả khi đã đóng tài liệu.

Trong giai đoạn học lập trình chuyên sâu, mỗi khi cần xây dựng một tính năng, tôi sẽ tra cứu các khái niệm và cú pháp liên quan rồi mở một trình soạn thảo mã trong đầu trước khi bắt tay vào viết. Tôi xếp từng dòng mã giả, lần theo luồng thực thi và chỉ sau đó mới viết mã thật. Phần lớn mã hoạt động đúng như tôi dự tính. Khi gặp lỗi, tôi có thể nhớ lại đoạn mã đã viết trước đó và tìm những chỗ có khả năng xung đột với phần vừa thêm.

Vì có thể nhớ lại các khái niệm, cú pháp và cấu trúc mã trước đó, tôi có thể kết hợp và chạy thử chúng trong đầu. Giống như ghim các mẩu ghi chú và ảnh lên một tấm bảng treo tường theo nhiều thứ tự khác nhau, tôi có thể giữ các mảnh thông tin ấy trong đầu và sắp xếp chúng theo nhiều cách trong lúc suy nghĩ.

Một thay đổi nữa liên quan đến khả năng hình dung. Khi liên tục biến những gì mình nhìn thấy thành hình ảnh rồi tái dựng các cảnh ấy lúc truy hồi, tôi cảm thấy trí tưởng tượng trở nên phong phú hơn và hình ảnh trong đầu ngày càng rõ nét. Trong quá trình rèn luyện của tôi, cả mã hóa lẫn truy hồi đều là những bài tập chủ động sử dụng trí tưởng tượng.

“Trí nhớ là tưởng tượng” có nghĩa gì về mặt khoa học?

Trí nhớ tình tiết tái dựng trải nghiệm từ các dấu hiệu, cảm giác, địa điểm và kiến thức ngữ nghĩa. Khi hình dung tương lai, tâm trí cũng lấy con người, bối cảnh, hành động và cảm xúc từ những trải nghiệm cũ rồi kết hợp chúng thành một cảnh mới.

Một phân tích gộp các nghiên cứu chụp ảnh não của Benoit và Schacter (2015) cho thấy việc nhớ lại sự kiện trong quá khứ và hình dung sự kiện trong tương lai cùng huy động một mạng lưới lõi, trong đó có hồi hải mã. Schacter và Thakral (2024) mô tả khả năng tái kết hợp linh hoạt này là quá trình nối liền trí nhớ, lập kế hoạch và tưởng tượng.

Nếu diễn đạt bằng ngôn ngữ của kỹ thuật ghi nhớ:

  • Với kỹ thuật ghi nhớ bằng hình ảnh hoặc cảnh, thông tin lạ được hình dung thành một cảnh trong lúc mã hóa.
  • Khi truy hồi, ta tái dựng cảnh ấy cùng các mối liên hệ bên trong.
  • Khi ôn tập, cùng một cảnh sẽ hiện ra nhanh hơn và nhất quán hơn.
  • Khi vận dụng, ta thay đổi các thành phần trong cảnh hoặc kết nối chúng với những ký ức khác.

Có thể hiểu câu “trí nhớ là tưởng tượng” theo nghĩa thực tiễn: trí tưởng tượng là một công cụ làm việc cốt lõi khi ta tạo lập, truy hồi và sử dụng ký ức.

Không hình dung được hình ảnh rõ nét thì có dùng kỹ thuật ghi nhớ được không?

Trí tưởng tượng có thể hoạt động dưới nhiều hình thức: cảnh thị giác rõ nét, cảm nhận về vị trí và phương hướng, ngôn ngữ và nhịp điệu, âm thanh, chuyển động hay cảm giác cơ thể. Hình thức phù hợp nhất với mỗi người có thể trở thành một dấu hiệu truy hồi mạnh.

Nghiên cứu về aphantasia—tình trạng khó hoặc không thể tạo hình ảnh trong tâm trí—cho thấy sự đa dạng này. Trong một bài tập vẽ lại từ trí nhớ, người có aphantasia vẽ ít chi tiết thị giác của vật thể hơn, nhưng vẫn tái hiện bố cục không gian chính xác như nhóm đối chứng (Bainbridge và cộng sự, 2021). Reeder và cộng sự (2024) cho thấy các chiến lược không gian không dựa vào thị giác và chiến lược cảm giác-vận động vẫn có thể giúp người tham gia thực hiện chính xác nhiệm vụ về trí nhớ làm việc thị giác.

Điều quan trọng là tìm ra cách tưởng tượng phù hợp với mình. Hãy dùng cảnh nếu dễ hình dung hình ảnh, dùng địa điểm và tuyến đường nếu có cảm nhận không gian tốt, hoặc dùng câu chữ, nhịp điệu và câu chuyện nếu ngôn ngữ là thế mạnh. Cung điện ký ức bổ sung một thứ tự và các mối liên hệ ổn định cho những dấu hiệu này.

Trí nhớ và sáng tạo: gọi nguyên liệu ra rồi sắp xếp lại

Một nghiên cứu về khác biệt cá nhân năm 2026 cho thấy cả chi tiết được truy hồi từ trí nhớ tình tiết lẫn kiến thức ngữ nghĩa đều có liên hệ với khả năng hình dung tương lai và tư duy phân kỳ; trong đó, trí nhớ ngữ nghĩa là yếu tố dự báo mạnh nhất cho tư duy phân kỳ (Thakral và cộng sự, 2026). Khi kiến thức phong phú và dễ nhớ lại, ta có nhiều nguyên liệu hơn để so sánh và kết hợp.

Nghiên cứu này cho thấy trí nhớ tình tiết và trí nhớ ngữ nghĩa dễ truy hồi có liên hệ với khả năng hình dung tương lai và tư duy phân kỳ. Một thí nghiệm riêng áp dụng trực tiếp chương trình rèn luyện có thể kiểm tra liệu bản thân việc rèn kỹ thuật ghi nhớ có cải thiện khả năng sáng tạo nói chung hay không.

Sáng tạo thường xuất hiện khi các yếu tố trong trí nhớ được đặt vào những mối liên hệ mới. Đưa một khái niệm sang bối cảnh khác, đảo ngược nguyên nhân và kết quả, hoặc áp dụng cấu trúc mã cũ vào vấn đề hiện tại đều là những cách sắp xếp lại.

Trong bài viết này, vai trò của kỹ thuật ghi nhớ là sắp xếp nguyên liệu để ta có thể gọi ra khi cần suy nghĩ. Những mối liên hệ mới hình thành trong quá trình so sánh, biến đổi và kiểm tra nguyên liệu ấy.

Quy trình năm bước có thể áp dụng ngay hôm nay

  1. Đọc nhanh một trang hoặc một mục, rồi chọn một câu hỏi trọng tâm.
  2. Đóng tài liệu và nhớ lại cấu trúc tổng thể cùng các từ khóa bằng lời của mình.
  3. Đọc lại để bổ sung những ý còn thiếu và sửa các mối liên hệ đã hiểu sai.
  4. Chỉ gắn những khái niệm thực sự cần nhớ với hình ảnh, địa điểm, câu chuyện hoặc một hệ dấu hiệu phù hợp với mình.
  5. Sau một ngày và vài ngày, nhớ lại mà không nhìn tài liệu; cuối cùng mới đối chiếu với bản gốc.

Để tìm hiểu cách đặt thời gian ghi nhớ và truy hồi cụ thể, hãy đọc tiếp cách rèn trí nhớ ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Nếu muốn hiểu dung lượng cơ bản của trí nhớ, sự quên và hiệu ứng giãn cách, hãy xem thêm ký ức được lưu giữ như thế nào và vì sao ta quên.

Nếu trả lời trong một câu

Người thành thạo kỹ thuật ghi nhớ chọn thông tin quan trọng từ cấu trúc đã hiểu, xây dựng những đường truy hồi vững chắc, rồi tiếp tục dùng kiến thức ấy sau khi khép sách để ôn tập, mô phỏng và tạo ra các mối liên hệ mới.

Trí nhớ càng bền, trí tưởng tượng càng có nhiều nguyên liệu. Khi có nhiều nguyên liệu hơn, dòng suy nghĩ vẫn có thể tiếp tục ngay cả khi tài liệu không ở trước mắt.

Nghiên cứu chính

Bài viết liên quan

Nghiên cứu

Ký ức được lưu giữ thế nào và vì sao ta quên: khoa học về trí nhớ làm việc, lưu trữ ngắn hạn và trí nhớ dài hạn

Trí nhớ làm việc, lưu trữ ngắn hạn và trí nhớ dài hạn đảm nhiệm những vai trò khác nhau và phối hợp với nhau. Hiểu đường cong lãng quên, hiệu ứng vị trí chuỗi và hiệu ứng giãn cách giúp mục tiêu cùng phương pháp của từng bài tập trở nên rõ ràng hơn.